توليدى روابط توليدى را تعيين مىكند و رابطهء مالكيت شكل حقوقى روابط توليدى است . اينجا آمدند مالكيت را بر روابط توليدى مقدم دانستند . استاد : چنين نيست . مىگويد در دست چه كسانى باشد ، ولى اينكه اين مالكيت فردى باشد يا جمعى ، بستگى دارد به مرحلهء تكامل ابزار توليد . اشكال ندارد . بين حرفهاى خود آنها تناقض نيست . - ولى شواهد تاريخى هست كه سخن آنها درست نيست . استاد : بهترين شاهد تاريخىاش زمان خود ماست . در زمان ما ابزار توليد به يك مرحله از تكامل رسيده كه در همان مرحلهء تكامل يافته‌اش جهان حالت دوگونه‌اى دارد ، يعنى در نيمى از جهان مالكيت دسته جمعى شده مثل قسمتهاى كمونيستى ، و در نيم ديگر هنوز صورت انفرادى دارد . و برعكس ، در قسمتهايى از جهان هنوز ابزار توليد به اين مرحله از تكامل نرسيده مالكيت اشتراكى شده و در قسمتهاى ديگر كه از آنها پيشتر هستند هنوز انفرادى است . - يا مثلًا ويل دورانت مىنويسد در چين باستان امپراطورى بوده كه مىخواسته مالكيت را عمومى كند . استاد : خيليها بوده‌اند كه مىخواسته‌اند ولى هيچ وقت عملى نشده و نمىتوانسته عملى باشد . - و عملى هم كرده . استاد : نمىتوانسته عملى باشد . سوسياليسم تخيلى كه اينها مىگويند همان است ؛ مىخواهند بگويند به صورت يك آرزوى غير منطقى در دنيا بوده است . پدر اشتراكيون عالم افلاطون است ، منتها خودش آخر از نظريه‌اش برگشت . به صورت يك طرح و يك پيشنهاد ، از نظر اينها همان سوسياليسم تخيلى است . - نظريهء معروف ماركسيستها مىگفت شعور اجتماعى منطبق بر شكل مادى خارجى نظام اجتماعى است . نظام اجتماعى هم ناشى از روابط توليدى است . روابط توليدى هم . . .